Zioła

Arcydzięgiel lekarski

Inne nazwy: dzięgiel wielki, litwor, arcydzięgiel litwor, archangelika, angelika, anżelika, andżelika, dzięgiel szerokoliściowy, dzięgiel wielki, ciengiel, arcydzięgiel kartuzów, dzięgielnica, ziele św. Ducha, lubscza, lubszcza, gołębie pokrzywy, anielskie ziele, anielski korzeń. Angielska: Garden Angelica. Francuska: Archangeliąue. Niemiecka: Garten-Engelwurz. Rosyjska: Djagil aptecznyj. Nazwa tej ważnej dla ziołolecznictwa rośliny — Archangełica — owiana jest legendą, według której sam archanioł Gabriel w czasie epidemii dziesiątkującej ludzi zstąpił z niebios na ziemię, objawił się pewnemu zacnemu medykowi, któremu przekazał wiadomość, że wystarczy żuć korzeń dzięgla, aby się przed chorobami uchronić. Tak głosi legenda, ale faktem jest, że archangelika wcześnie wprowadzona została do licznych obrzędów i kultów religijnych. Znana już w czasach przedhistorycznych (o czym np. w Polsce świadczą wykopaliska biskupińskie). Arcydzięgiel od dawna znany był ludom nordyckim i Lapończykom, którzy z jego baldachów i z mleka reniferów wytwarzali specjalny rodzaj sera, zjadali też łodygi, kłącza i korzenie tej jednej z nielicznych roślin jadalnych występujących w ostrym klimacie. W krajach nordyckich arcydzięgiel zyskał tak wielką popularność, że wprowadzono jego ochronę, co niewątpliwie dało początek uprawom tego cennego zioła. A z XII-wiecznych zapisków wynika jasno, że dzierżawca opuszczający gospodarstwo zgodnie z obowiązującym prawem powinien pozostawić połowę upraw arcydzięgla swojemu następcy, co było również elementem kompleksowej ochrony rośliny. Wiemy też, że już w XII wieku uprawą litworu w ogródkach przyklasztornych środkowej Europy zajęli się zakonnicy, nazywający roślinę zielem św. Ducha, według których żucie korzenia miało stanowić gwarancję długowieczności. Arcydzięgiel lakarski wchodził w skład wielu cudownych leków i mikstur średniowiecza, m.in. uniwersalnego medykamentu — teriaku, komandorskiego balsamu (na wszelkie owrzodzenia) i wody karmelickiej (na nerwy i poprawę trawienia). Wiek XV i XVI w Europie, a więc okres Odrodzenia, charakteryzuje się m.in. burzliwym rozwojem miast i większych osiedli ludzkich oraz... licznymi epidemiami, I właśnie w tym okresie historycznym arcydzięgiel zyskuje największą popularność jako lek przeciwko różnym chorobom zakaźnym. Również w Polsce w XVI w. Herbarz Szymona Syreńskiego wymienia arcydzięgiel pośród warzyw powszechnie uprawianych. Arcydzięgiel lekarski to roślina lecznicza sięgająca daleko na północ. Stwierdzenie, że rośnie dziko w północnej Europie to za mało, gdyż występuje na całym Półwyspie Skandynawskim, na Grenlandii i Islandii, a nietrudno spotkać ją również w północnej Azji. W Polsce, gdzie jest chroniony, w stanie dzikim spotykamy go rzadko — przeważnie w Sudetach i Karpatach, za to znacznie częściej bywa uprawiany w ogródkach przydomowych i na działkach. Trzeba tu wspomnieć, że arcydzięgiel lekarski można łatwo pomylić z dzięglem leśnym (Angeiica sihesths) i rosnącym na wybrzeżach Bałtyku — dzięglem przybrzeżnym (Angeiica litorałis), które nie są uznawane za rośliny lecznicze. Archangelica officinalis to roślina dwuletnia z rodziny baldaszkowatych (Umbelliferae); w pierwszym roku wytwarza rozetę przyziemnych długoogonkowych liści, podwójnie lub potrójnie pierzastych oraz kłącze i korzenie; w drugim roku wyrasta wysoki (niekiedy nawet 2-metrowy) rozgałęziony pęd kwiatowy o liściach łodygowych mniejszych od dolnych, pojedynczo pierzastych, z dużymi pochwami obejmującymi łodygę. Kwitnie w czerwcu i lipcu wytwarzając na końcach łodygi duże, prawie kuliste, 20—40-promienne baldachy niepozornych żółtawych lub zielonawych kwiatów. Cała roślina charakteryzuje się silnym aromatem przypominającym piżmo. Arcydzięgiel na działce czy w ogrodzie łatwo rozsiewa się samorzutnie, a dla potrzeb własnych wystarczy uprawiać nie więcej niż 10 roślin i wysiewać nasiona corocznie. Propagatorka uprawy ziół — Danuta Tyszyńska-Kownacka tak pisze o arcydzięglu w swojej książce Zioła w polskim domu: „W ogrodzie sadzi się go pod płotem, gdzie nie będzie narażony — jako roślina krucha i łamliwa — na zniszczenie. Można go również wyeksponować jako roślinę ozdobną na otwartym terenie. Lubi glebę głęboko uprawioną i żyzną, zasobną w wilgoć. Udaje się zarówno na miejscu nasłonecznionym, jak i w półcieniu, Najlepiej wysiewać go od razu po zbiorze nasion, tj. w końcu lipca, do skrzynek, a następnie po wytworzeniu dwóch par liści właściwych — przesadzać do gruntu. Wschody ukazują się po 2 tygodniach". Podstawowym surowcem zielarskim są korzenie i kłącza zbierane jesienią (najczęściej w drugiej połowie września) nawet już po pierwszym roku uprawy lub wczesną wiosną w drugim roku, zanim jeszcze "wybije" pęd kwiatowy. Wykopane korzenie płuczemy starannie i całe lub krojone starannie suszymy w temperaturze około 35°C. Susz przechowujemy zawsze w miejscu suchym i chłodnym, a także osłoniętym przed światłem, najlepiej w szczelnie zamykanych puszkach, ponieważ często atakowany jest przez szkodniki. Korzeń arcydzięgla lekarskiego zawiera 1—1,5% olejku etery czego, którego głównym składnikiem jest /?-felandren, ale znajdują się też takie terpeny, jak: pinen, cymen, kamfen i limonen. Ważnym składnikiem Utworu, z zielarskiego punktu widzenia, są też związki kumarynowe (m.in. umbeliferon, pragolaryna i ostenol) oraz kwasy organiczne (angelikowy, bursztynowy, malonowy, fumarowy, kawowy, szczawiowy i cytrynowy). Inne wykryte związki to flawonoidy, fitosterole, trójterpeny, gorycze, garbniki, żywice, cukry proste, a także witarnina C i B.